Tarihi Satala Şehri GÜN IŞIĞINA ÇIKMAYI BEKLEYEN ANTİK KENT İlçe merkezine 24 km mesafede Sadak köyünde bulunan antik Satala kenti, günümüzde tüm sır ve güzelliğiyle toprak altında bulunduğundan, kendisini gün ışığına çıkaracak kazıyı beklemektedir. Satala’nın eski Roma İmparatorluğu’nun doğudaki en önemli askerî ordugah şehri olduğu ispatlanmıştır. Satala her ne kadar askeri bir yer olsa da, buluntular burada medeniyetin de geliştiğini göstermektedir. Trianus’un (MS 98-118) Kafkas seferi sırasında burada konakladığını biliyoruz. Satala,konsül tarafından gönderilen kişilerce idare edilmekteydi. İmparator Justinyen zamanında Satala’nın önemi daha da arttı. İmparator Heraklios zamanında Pers ve daha sonra İslam akınları sırasında Satala harap edildi. XV.Roma lejyonunun üstlendiği bir yer olan Satala kenti, antik dönemde çok önemli bir merkezdi. Ünlü Bizans tarihçisi Prokopios, Satala’nın artık olmayan surlarının dibinde Perslerle yapılan bir savaştan söz etmiştir. Prokopios’a göre, “Fırat sınırının korunması amacıyla kurulan Satala, sadece stratejik bir amaçla Roma devlet sınırının ileri karakolu olma” görevini yerine getirmiştir. Hitit, Asur, Makedonya, Roma Bizans hâkimiyetinde kalan Satala, bir ara önemini kaybetmiş, ancak Trabzon Komnenosları zamanında tekrar canlanmış ve onların mesire yeri olmuştur. 6.yüzyılda imparator Justinyen zamanında bugün bile görülebilen büyük eserler yaptırılmıştır. Bugün Sadak’ta bulunan harabeler, amfi-tiyatro şeklinde yükselen bir dağın eteğindedir. Kalenin Pers tehlikesine karşı imparator Justinyen tarafından onarıldığını anlıyoruz. Satala’ya ait çeşitli müzelere devredilen eserler: a)İstanbul Arkeoloji Müzesi’ne -Kandil (Toprak) 2 adet -Yüzük taşları -XV.Legio Apollinares’in arması -Kulplu testi -Armalı kemer tokası -Madeni parçalar b)Londra British Museum’da -Bronz Büst Ayrıca Trabzon ve Erzurum Müzelerinde Sadak’tan çıkarılan mezar taşları, mezar stelleri,sütun başlıkları,lahit kapakları sergilenmektedir. SU KEMERİ Önceleri 47 gözlü olan bu su kemerini 1866 yılında Taylor 7 kemeri sağlam kalmış olarak tespit etmiştir. Ancak üzülerek yazalım ki bugün sadece 2 kemer ayağı ayaktadır. BRONZ BÜST Londra British Museum’dadır. Bir zamanlar Tanrıça Artemis ya da Afrodit Kültü diye adlandırılan Aneaitis kültüne aittir. Grek bronz sanatının tek örneği olup M.Ö.4.yüzyıl başlarına ait olduğu tahmin edilmektedir. NİKE KABARTMASI Kabartmada Zafer Tanrıçası Nike,sol elinde palmatle savaş alanında gezinir biçimde anlatılır .Yapıt canlı, ancak kaba üslubuyla olgun arkaik döneme tarihlendirilebilir. MEZAR STELLERİ Sadak Köyünün dışında, Cirit Tepesinde bulunan 32 stel bu alanın kentin nekropolü olduğunu göstermektedir. Bulunan yazıların çoğu Latince’dir. Roma döneminden kalan mezar taşlarının birinde XVI.Lejyon bayraktarı Büyük Covidianus’un karısı Julia Maxia için yaptırıldığı yazılıdır.